کتاب نگاهی به صائب

میرزا محمدعلی صائب تبریزی بزرگ‌ترین غزل‌سرای سدهٔ یازدهم هجری و نامدارترین شاعر زمان صفویه است. صائب شاعری کثیرالشعر بود، دیوان وی را میان هشتاد تا نود هزار بیت و حداقل در حدود چهل هزار بیت گفته‌اند. آثار صائب جز سه چهار هزار بیت قصیده و یک‌ مثنوی کوتاه و ناقص به نام قندهارنامه و دو سه قطعه، همگی غزل است. صائب سبکی را به کمال رساند که چند سده پس از او سبک هندی نامیده شد. نازکی خیال و لطافت اندیشه و مضمون‌سازی‌های ظریف در شعر وی دیده می‌شود. ابیات غزل وی استقلال معنایی دارند و در یک غزل از چندین موضوع سخن گفته است. دشتی آورده است که: «صائب سودایی به نظیره‌گویی داشته به حدی که می‌توان تصور کرد یکی از انگیزه‌های وی در سرودن غزل همین امر بوده است. تنها به استقبال از بزرگانی چون سنایی، عطار، مولانا، سعدی و حافظ اکتفا نکرده، بلکه به نظیره‌گویی از شاعران دست دوم و حتی معاصران خود برخاسته و شاید قریب هفتاد یا هشتاد شاعر را مورد طبع‌آزمایی قرار داده است. علاوه بر این خصوصیت بارز صائب و آنچه وی را به شکل خاصی متمایز و شاخص می‌کند، مضمون آفرینی و تک‌بیت‌هائیست که در آن‌ها تأملات روحی و ملاحظات اجتماعی و اخلاقی دیده می‌شود که غالباً می‌تواند جای امثال سایره را بگیرد.» دشتی در این کتاب از زاویه‌های گوناگون به صائب و اشعارش پرداخته است. قهرمان سبک هندی، صائب یا بیدل، مسحور صائب، مسامحه‌های لفظی، باریک خیالی، سعدی عصر و صائب به راه مولوی از جمله عناوین فصول این کتاب هستند.