کتاب حلاج الاسرار

حلاجُ الاسرار نامی‌ست که از دو حیث بر این کتاب می‌افتد. اول اینکه خود لقب جناب شیخ حسین بن منصور بیضائی، عارف سده سوم هجری‌ست قدس سره. دوم اینکه خود موافق سنتی‌ست از سنن نامگذاری‌ ما. محبوب الاولیا مثلاً که نام دفتری از سعدالدین حمویه است، یعنی متنی که دلپذیر اولیاست و “مونس العشاق” که نام رساله‌ای از سهروردی‌ست، یعنی کتابی که مونس و همراه عاشقان باشد. به همین روال حلاجُ الاسرار یعنی کتابی که کاوند? دل‌هاست (سر = دل)، یا دفتری که در آن حلاجیی راز‌هاست مثلاً. میان «اشعار» و «اخبار» که مقومات این مجموعه هستند، بیش از ده سال فاصله است. شعرها همه جز دو سه تا کار سال 1350 هستند، گرچه در سال‌های بعد دستکاری شده‌اند؛ اما نثرها در سال‌های 61 و 62 شکل گرفته‌اند. نثرها تاکنون چاپ نشده‌اند؛ اما سومین بار است که شعرها در این مجموعه با تفاوت‌هایی چاپ می‌شوند. حلاج گرچه خود زاد? بیضای فارس بود، چون در واسط بصره به بار آمده بود، فارسی هیچ نمی‌دانست. شعرهای این مجموعه گزینه‌ای است از میان 87 پار? تازی غالباً کوتاه که کل اشعار بازماند? اوست از دیوان الحلاج ویراست? لویی مسینیون. فارسی این شعرها چه بسا آمدنی بوده نه پرداختنی. هم از این روست که گاه از معنی اصل واگشته و گاه از قوانین قدمایی شعر فارسی؛ اما نثرها همه سنجیده و پرداخته است و از روی منابع متعدد کار شده است. پاره‌ای از اخبار تعبیه‌اند و نه ترجمه، مثل دو قطع? 17 و 30 که از روی اخبار الحلاج کار شده‌اند یا قطع? 11 که از روی تذکرةالاولیای عطار یا قطع? 38 از روی روایت فارسی بسیار ساده‌ای در آثار نجم‌الدین رازی. اما قطع? 35 نه ترجمه است و نه تعبیه، بلکه با اندک تصرفی از شرح شطحیات روزبهان نقل شده است. نام روای اصلی هر قطعه در ذیل آن آمده است و پاره‌ای از روایات به دلیل مجهول‌بودن راوی بی‌نام مانده است. ترجم? «اخبار» از لحاظ روش کار یک‌دست نیست؛ گاهی به همان مایه با اصول عرب می‌خواند که ترجم? خواجه نصیر مثلاً، گاهی هم نه خالی از آن کژخوانی‌های سازنده است که جز تدابیر انتقادی نیست.