کتاب تذکرة ریاض الشعراء (۵جلدی)

تذکره کتابی است که در آن شرح حال و آثار عده‌ای از شعرا آمده باشد. معمولاً تذکره‌نویس علاوه بر معرفی شاعر و نقل اشعار او، به شرح حال وی نیز پرداخته و گاه دربارهٔ آثار و اشعار او به بحثی انتقادی می‌پردازد. تذکره‌ها مهمترین منبع برای پی بردن به خصوصیات شعر، سبک شاعری، آثار، هم‌عصران و اوضاع و احوال زمان زندگی شاعران است. علیقلی خان واله در سال 1124 قمری مقارن سلطنت شاه سلطان حسین صفوی در شهر اصفهان به دنیا آمد. دودمان وی در هنگام فتنهٔ هولاکوخان و زوال دولت عباسیان متفرق شدند، جمعی به سمت مغرب زمین و گروهی به طرف حجاز و جماعتی به هندوستان مهاجرت کردند. مهمترین اثر واله کتاب ریاض‌الشعرای اوست که شرح حال قریب به دو هزار و ششصد تن از شعرا می‌باشد. واله پس از سفر به هندوستان به سبب دوری از سرزمین مادری و شاد کردن خاطر افسرده و یاد دوستان سخن‌گستر تصمیم گرفت تا با جمع‌آوری ابیات دلنشین شاعران این اثر را فراهم آورد. ریاض‌الشعرا با مقدمهٔ واله آغاز می‌شود، با بیست و هشت روضه (برای هر یک از حروف الفبای عربی یک روضه) ادامه می‌یابد و با یک خاتمه پایان می‌پذیرد. کتاب پس از مقدمه که در سبب تألیف کتاب است با شرح حال شیخ ابوالحسن خرقانی آغاز شده و با شرح حال یحیی خان یکتا در روضه بیست و هشتم به پایان می‌رسد. ضمن آنکه واله در خاتمه به شرح حال و نمونه‌ای از اشعار خود می‌پردازد. وی احوال شاعران را به ترتیب حروف الفبا آورده و در ترتیب اسامی آنها رعایت تخلص کرده و اگر تخلصی نبود رعایت اسم و اگر آن هم نبود رعایت کنیت و لقب کرده و اگر احیاناً کسی به کنیت یا لقبی مشهور بود در مورد او همان مشهورتر را رعایت کرده است. واله شرح حال احوال شاعران را به اختصار بیان می‌کند، حتی شاعرانی چون حافظ، سنایی و اوحدی را در چند سطر معرفی می‌کند، به این دلیل که این افراد بین مردم مشهورند و نیاز به تعریف و توصیف ندارند. اما شرح حال برخی از شاعران بسیار گسترده و مفصل است، که فتحعلیخان، لطفعلیخان (عموهای واله)، محمد علیخان(پدر واله)، شاه طهماسب صفوی و برهان‌الملک بهادر موسوی از آن جمله‌اند. واله در ریاض‌الشعرا از مآخذ متعددی بهره برده است. آثاری چون عرفات‌العاشقین، تذکرة‌الشعرای نصرآبادی، تحفهٔ سام میرزای صفوی، تذکرة‌المعاصرین حزین لاهیجی، لباب‌الالباب سدیدالدین محمد عوفی، چهار مقالهٔ نظامی عروضی سمرقندی، هفت اقلیم امین احمد رازی و … از آن جمله‌اند.